Páginas

lunes, 4 de mayo de 2026

Benavente en el siglo XII. El concilio de Fernando II de 1181

El rey Herodes y su "armiger". Detalle de la portada sur de la iglesia de San Juan del Mercado de Benavente

Dentro del contexto de las villas leonesas del último tercio del siglo XII y la mayor parte de la centuria siguiente, Benavente aparece como un núcleo de población en constante expansión, llegando a alcanzar una notable proyección dentro del territorio del norte de la actual provincia de Zamora. A partir de un oscuro establecimiento preurbano anterior: el "castrum quod dicitur Malgrado", la nueva villa, gracias a su capacidad intrínseca de crecimiento, junto con el favor y apoyo recibidos desde la monarquía y las instituciones eclesiásticas, se convirtió en el eje vertebrador de un amplio alfoz concejil atravesado por las ricas vegas de los ríos Esla, Órbigo y Tera.

A todo ello no fue ajena su privilegiada situación en un estratégico centro de comunicaciones del cuadrante noroeste peninsular, y la residencia prolongada de la corte durante períodos significativos de los reinados de Fernando II y Alfonso IX. Con estos sólidos fundamentos, a principios del siglo XIII el desarrollo del casco urbano sobre la base del primitivo cerro fortificado era ya imparable, como evidencia el alto número de parroquias o "collaciones" documentado para estos años. Estas y otras circunstancias, por sí solas, explican que Benavente fuera elegida en varias ocasiones como sede para la celebración de asambleas y reuniones de cierta entidad, incluso cortes como las de 1202 y 1228. En todas ellas se tomaron decisiones que acabarían afectando de forma trascendente al devenir del reino.

Son varias las reuniones solemnes celebradas en Benavente de las que existe noticia para los siglos XII y XIII. Entre ellas nos ocuparemos a continuación de la convocatoria por Fernando II de un "concilium" en marzo de 1181, en el que se ventilaron ciertos asuntos relacionados con las donaciones regias.

Las escasas referencias documentales que se conservan sobre esta asamblea benaventana están relacionadas con la Orden de Santiago, precisamente en un momento de gran expansión territorial desarrollado casi a la vez de su proceso fundacional. Según señalan varios autores, el crecido número de donaciones reales en estos años motivó que en un "concilio" o "curia" reunido en Benavente en 1181 se revocase gran número de tales enajenaciones. No obstante, la Orden consiguió de forma simultánea la confirmación de hasta cuarenta villas y heredades adquiridas en los años anteriores.

Por lo que nos transmiten las fuentes, el asunto más trascendental que se trató en el "concilio" de Benavente fue el de revocar y anular la mayoría de las donaciones hechas por el rey Fernando. Según señala Julio González, lo tratado en este concilio fue tan sorprendente y de tanto relieve que acabó después recordándose y aduciéndose en transmisiones de bienes como parangonable a la paz de Medina. Así, el 25 de marzo de 1181, estando en Villalpando don Nuño Peláez donó a la Orden de Santiago el castillo de Corel, consignando que tal donación la hacía firme, estable e inviolada después que se había celebrado la paz y concordia entre el rey don Fernando y su sobrino don Alfonso, y después del concurrido "concilio" de Benavente en el que se había mandado anular las más de las donaciones reales.

Y no solo para los gobernados era importante tal acto, sino también para el mismo rey, el cual nos dice pocos días después que en ese "concilio" de Benavente mejoró el estado del reino y recogió las "incartationes" que había hecho. No obstante, esta decisión regia aparentemente tan radical llevaba aparejada la revisión de cada uno de los casos y la confirmación de aquellas donaciones nuevamente examinadas por oficiales regios.

El pasaje del privilegio real, escriturado el 30 de marzo de 1181 en Castrotorafe, es el siguiente: "...quando concilium meum cum meis baronibus feci apud Beneuentum, ubi statum mei regni meioraui et omnes incartaciones mihi accepi et istas ibi confirmaui cum omni suo iure, quod unaqueque illarum obtinere debet".

Una traducción libre del mismo podría ser: "...cuando hice mi concilio, con mis barones, en Benavente, donde mejoré el estado de mi reino y tomé para mí todas las cartas/documentos, y las confirmé allí con todo su derecho, que cada una de ellas debe obtener".

El otro texto aludido, la donación de Nuño Peláez, se redactó en Villalpando el día 25 de marzo del mismo año. La referencia al concilio de Benavente fue incorporada de la siguiente manera: "Hanc namque donationis cartam post domini regis F. et nepotis sui regis domini A. pascem et concordiam et post Veneventi concilium quo maxima pars regni sui pontificum seu et ecclesiarum prelatorum ceterorumque regni sui illustrium ac nobilium virorum conventum una cum domino rege F. habere dinoscitur, quo maximam donacionis sue partem cassari voluit, ut nostrum firmum et stabile et inviolatum permaneret donum fieri decrevi".

Su traducción podría ser: "Esta carta de donación (fue hecha) después de la paz y concordia del señor rey Fernando II y su sobrino el rey Alfonso VIII, y después del concilio de Benavente, donde se sabe que se reunió la mayor parte de los pontífices, prelados de iglesias y otros ilustres y nobles varones de su reino junto con el señor rey Fernando, en el cual (el Rey) quiso que fuera anulada la mayor parte de sus donaciones, para que la nuestra (donación) permaneciera firme, estable e inviolable, decidí hacerlo".

Por tanto, todas estas referencias documentales acreditan la convocatoria de un “concilium” en Benavente en el mes de marzo de 1181. No resulta fácil acotar con exactitud las fechas. La carta del día 25 de marzo dice escriturarse “después” de su celebración. Sin embargo, la donación de Fernando II del 30 marzo a la Orden de Santiago se redacta “cuando hice mi concilio”. Por otra parte, sabemos que el día 10 de marzo Fernando II estaba ya en Benavente, y que allí entregó diversas heredades al concejo de la villa para la ampliación de su alfoz. El rey hace esta donación “de consilio y provisione procerum curie mee”. Se trata de una expresión utilizada en la cancillería regia para referirse a las reuniones de la "curia regia", es decir del círculo de magnates, prelados y oficiales de palacio más próximos a la corte del rey.

En este sentido, tenemos constancia de reuniones de la curia regia en Benavente en el el año 1180. Así, el 25 de julio Fernando II, con su hijo Alfonso, confirman en la curia de Benavente a la iglesia de Santiago las donaciones anteriores y la cancillería, capellanía y sepultura reales: "Hec autem omnia de consilio procerum et totius curie meae consilio stattuta inuiolabiliter, perpetuo et inconcuse ab omnibus regni mei hominibus obseruari precipio, nulla huic constitutione maeae lege uel consuetudine preponenda [...] Ego Bernardus, domini regis Fernandi notarius, per manum Pelagii de Lauro, archidiaconi Compostellani, regis cancellarii, scripsi et de mandato procerum curie et regni nobilium pro omnibus subscripsi. Omnes nobiles curie regis domni Fernandi conf.". El 1 de agosto, el mismo monarca con su hijo, en la curia de Benavente, conceden licencia al arzobispo de Santiago para construir un horno en Villafranca del Bierzo, más allá del puente: "Si quis, igitur, tam de meo quam de aliorum genere contra hanc meam spontaneam donationem et cautationem, de consilio magnatum et nobilium curie maeae [...] Ego Bernardus, domini regis notarius, per manum Pelagii, archidiaconi Compostellani, regis cancellarii, scribere et de rogatu nobilium tocius curie pro omnibus subscribere mandaui et confirmo” .

En cuanto a los participantes de nuestro concilio, el privilegio real a la Orden de Santiago es poco explícito. Habla genéricamente de los barones del rey: "cuando hice mi concilio, con mis barones, en Benavente". Se trata de una expresión polivalente que encontramos en otros documentos coetáneos y que podemos interpretar como el círculo de nobles y magnates, incluidos los eclesiásticos, más próximos a la corte. Sin embargo, el diploma del 25 de marzo eleva la cantidad y la calidad de los asistentes: "se reunió la mayor parte de los pontífices, prelados de iglesias y otros ilustres y nobles varones de su reino junto con el señor rey". Se trataría, por tanto, de una asamblea mucho más solemne, en la que habría participado una nutrida representación de los estamentos nobiliarios y eclesiástico del reino. Su composición justificaría el término "concilium" empleado en los dos documentos, una denominación que podríamos equiparar a “curia plena”, utilizada para referirse a otras reuniones de alto rango convocadas por Fernando II durante su reinado.


APÉNDICE DOCUMENTAL



1

1181, marzo 25. Villalpando. 

Nuño Peláez y su mujer Alda dan el castillo de Courel a Pedro Fernández, maestre de la Orden de Santiago, y a sus freires. 

B. TML, lib. 1, d. 24, págs. 31-33.
C. SML, leg. 4, n. 25 (de B, copia del siglo XVIII).
ED. J.L. MARTÍN RODRÍGUEZ, Orígenes de la Orden Militar de Santiago, Barcelona, 1974, doc. 121.
La copia lleva fecha 1176, que no puede aceptarse por mencionar el concilio de Benavente, de principios de 1181, año al que sin duda corresponde este documento (v. MARTÍN, art. cit. y documento 122).

In nomine sancte et individue Trinitatis. Patris et Filii et Spiritus Sancti. Amen. Fida memorie custos es scriptura, hec enim antigua innovat, innovata conservat et ne posterum noticie oblivioni tradantur presentat; idcirco ego Nunno Pelagii, grato animo et libera voluntate, nec in aliquo coactus nisi sola Dei miseracione, facio testum donationis et confirmationis a quodam castello meo qui dicitur Corel, venerabili domno Petro, militum Sancti Iacobi magistro devotissimo et successoribus suis et universis fratribus, tam presentibus quam futuris, Deo et prefate domui Sancti Iacobi servientibus, hanc donationis paginam unam cum uxore mea domna Alda et cum filiis meis imperpetuum valituram facio. In primis, pro amore Dei et animarum nostrarum remedium et ut patribus et matribus nostris et universis parentibus nostris defunctis ad animarum suarum prosit medelam et nobis futuram proficiet ad salutem, prefatum namque castellum dono et concedo Deo et predicto magistro et fratribus suis cum omnibus terminis suis tam novis quam veteris, villis et ecclesiis cum fontibus seu et montibus, cum rivis et molendinis, cum pratis et pascuis, cum ingressibus et regressibus et cum omni iure quod pertinet et sibi pertinere dinoscitur.
Hanc namque donationis cartam post domini regis F. et nepotis sui regis domini A. pascem et concordiam et post Veneventi concilium quo maxima pars regni sui pontificum seu et ecclesiarum prelatorum ceterorumque regni sui illustrium ac nobilium virorum conventum una cum domino rege F. habere dinoscitur, quo maximam donacionis sue partem cassari voluit, ut nostrum firmum et stabile et inviolatum permaneret donum fieri decrevi.
Facta carta donacionis in Villa Alpandi, era Mª CCª XIIIIª et quod VIIIº kalendas aprilis.
Si quis tamen, de nostris vel de extraneis, hanc cartam irrumpere voluerit, sit maledictus et excomunicatus et cum Iuda proditor dampnatus in inferno, et domino regi X milia morabitinos persolvat, et donum imperpetuum permaneat et in(conc)cussus.
Ego namque Nunno Petri Pelagii et uxor mea dompna Alda et filii mei, cartam quam fieri iussimus, propriis manibus roboramus et confirmamus et hec signa facimus.
(1ª col.) Petrus, Dei gratia compostellane sedis archiepiscopus ts., Iohannes, lucensis episcopus ts., Guido de la Garda, magister Milicie Templi ts., Petrus de Areis, prior Hospitalis, ts., Dominicus, abbas Beati Ysidori ts., Pelagii de Lauro, archidiaconus, ts., Menendus, ovetensis archidiaconus ts., Ferrandus Roderici, castellanus, maior in regno ts., comes urgellensis ts., comes Velascus ts., comes Gomez ts.
(2ª col.) Comes Alfonsus ts., comes Ferrandus ts., comes Rodericus ts., Guter Roderici ts., Rodericus Lupi ts.

2

1181, marzo, 30. Castrotorafe. 

Fernando II confirma las posesiones de la Orden de Santiago, entre las que se encuentran las donaciones realizadas por el mismo rey a favor de San Marcos: Otero, Negrales, Moral y Moralinas. 

B. AHN. OO. MM. Santiago. Uclés, carp. 88, núms. 4 y 22.
C. AHN. OO. MM. Santiago. TML, III, doc. 6.
ED. LÓPEZ AGURLETA, Bullarium, 23-24.- J. GONZÁLEZ, Fernando 11, 305-307.- MARTÍN, Orígenes de la Orden Militar de Santiago, 305-308; CASADO QUINTANILLA, Colección documental del Priorato de San Marcos de León, pp. 147-150.

In nomine Domini nostri Ihesuchristi, amen. Plerumque obliuionis incomoda sentimus cum ea que facimus per negligenciam scripto non comendamus. Catholicorum igitur regum est sancta et personas diligere religionis ac uenerari ipsas amplis ditando muneribus, ut dando temporalia consequi mereamur eterna.
Eapropter ego rex domnus Fernandus, una cum filio meo rege domno Aldefonso, facio cartam donationis et confirmationis vobis domno Petro Fernandi, Militie Sancti Iacobi magistro et uestris fratribus in perpetuum de nouo statute postquam modo meas cepi incartationes et meum regnum in pace mansit in statu suo melioratum, de omnibus illis hereditatibus quascumque de me tenetis et possidetis et ab omnibus aliis qui in suas helemosinas uobis fratres Militie Sancti Iacobi contulerunt per regnum meum.
Concedo igitur uobis et confirmo ecclesiam Sancti Saluatoris de Destriana cum sua uilla et cum suas ecclesias quae sunt in Ualdornia intus et foris et cum sernas quae sunt in Valdornia populatas et por popular et Priarança, Ferrera integra et cum totis suis pertinenciis quae pertinet ad Sancti Saluatoris de Destriana, Otero de Torio, Negrales et Moral, et sunt in termino de Legione, Quintanellam, Moralinas, Castrum Toraf cum suis pertinenciis, Castello de Penna Gosende, Petreleio, la Sarça. In Limia: Ganadi, ecclesiam de Sandianas, Villar de Carrapatas, cautum de Ueras Manos, mediam ecclesiam de Retorta, Varcenam cum ecclesia et cum sua uilla, Morteiram cum suo monte de Peraria, casalem Pontis de Fresnedo Mognoi, Villar de Ponte cum suo cauto, hereditatem de Mourigo, casalem Fontis de Spino, casalem Daufe, ecclesiam de Carrazedo cum toto suo cauto, casalem de Meriz, medium Daluam, medium de Layas, medium das Meros in Salar, ecclesiam de Petro Uzzos in Limos et Sanctum Saluatorem D´Arcos que est in ualle Orreas, que ego uobis dedi pro equo cum quo bellatus fui quando fuit bellum de Portugal cum rege Sancio et fuit equus ille apreciatus quingentos morabetinos, Loyo cum suo cauto, Ponte Minii uersus Loyo, Crescente cum suo cauto. In Asturiis: Bangia, ecclesiam de Royriz cum suo cauto, cautum de Guistral, Villar Sardou, medium de Lentagno, Rouanes, castellum de Caurel cum omnibus directuris et pertinenciis.
Hec omnia supradicta concedo et confirmo Milicie Sancti Iacobi in perpetuum, a tempore illo quando concilium meum cum meis baronibus feci apud Beneuentum, ubi statum mei regni melioraui et omnes incartaciones mihi accepi et istas ibi confirmaui cum omni suo iure, quod unaquaeque illarum obtinere debet, uidelicet cum suis omnibus iugariis, cum casiis et hereditatibus, cum pratis et pascuis et riuis et montibus, fontibus, cum uineis, terris cultis et incultis, per terminos suos nouissimos et antiquos, cum exitibus et egressibus, per ubicumque fratres Sancti Iacobi et eorum successores eligere potuerint semper et inuenire.
Libero et istas hereditates et alias quas a me de hinc habebunt de toto iure et uoce regali quod, sicut non obtinere semper, eis liceat sic possidere et habere ita quod ex illis faciant quemadmodum unusquisque facere potuit de hereditate prenominata. Et etiam eos cauto quod de cetero nemine liceat maiorino regis uel sagione aut etiam alii de parte regia uel extranea in istos intrare contra uoluntatem magistri et fratrum Milicie Sancti Iacobi et ipsorum successorum neque pro aliquo foro aut uoce ipsas inquietare, neque de suo prendere uel alienare.
Et istas meas donationes do custodiendas ciuitatibus et uillis quae fuerint circa et isto regio uigore eas manuteneant et contra omnes deffendant malefactorum et disturbatores et si non fecerint eam penam paciantur quae inferius scripta est nominata.
Huius autem confirmationes liberationem et incartationem facio ob remedium anime mee et parentum meorum uobis domne Petre Fernandi Milicie Sancti Iacobi magíster et uestris fratribus tam presentibus quam futuris in perpetuum et pro bono seruicio quod Deo et mihi facitis quando meo proficuo christianaeque fidei exaltationi uigilanter intendis propter multum procreationem.
Si quis igitur tam de meo quam de aliorum genere istud meum factum spontaneum infringere presumpserit, iram Dei omnipotentis et regiam indignationem incurrat et pro ausu temerario quantum inuaserit de istis uillis in quadruplum reddat, et regie parti quadraginta milia aureorum in penam componat incursus et cum Iuda, Domini proditore, et cum Datam et Abiron, quos uiuos terra absorbuit, in inferno periturus. Et ut hoc semper sit firmum et inconcussum presens scriptum facio et tam regio robore quam nobilium meorum subscriptionibus communio.
Facta carta apud Castrum Toraf, III Kalendas aprilis sub era Mª CCª XVIIIª. Regnante domno Fernando Legione, Gallecia, Asturiis et Extremadura.
Ego domnus Fernandus una cum filio meo rege domno Adefonsus hoc scriptum quod fieri iussi proprio robore confirmo. (Signo: Signum Fernandi regis Hispanorum).
Fernandus Roderici Castellanus, conf. Ermengotus, comes urgellensis regis Fernandus maiordomus, conf. Velascus, comes, conf. Comes Gomez in Trastamara, conf.
(1ª col.) Petrus, sede Compostellane ecclesie archiepiscopus, conf.. Manricus, Legionensis electus, conf.- Johannes, Lucensis episcopus, conf.- Rodericus, Ouetensis episcopus, conf.- Vitalis, Salamantinus episcopus, conf.- Alfonsus, Auriensis episcopus, conf.- Bertrandus, Tudensis episcopus, conf.- Rabinatus, Minduniensis episcopus, conf.- Willelmus, Zemorensis episcopus, conf.- Petrus, Ciuitatensis episcopus, conf.- Fernandus, Astoricensis episcopus, conf.- Vacat Cauriensis episcopus.
(2ª col.) Fernandus Poncii, comes, conf.- Guido, magister Milicie Templi, conf.- Gundisaluus Roderici, regis signifer, conf.- Guterrius Roderici, conf.- Petrus d´Areis, Ospitalis prior per Hispaniam, conf.- Ueremundus Aluariz, dominans in Sarria, conf.- Fruela Ramirez, conf.- Rudericus Lupiz in Legione, conf.- Rodericus Fernandi in Coianca, conf.- Fernandus Roderici de Beneuento, conf.- Pelagius Tabladellus, conf.- Michael Sesmeri, conf.- Nunno Pelaez, conf.- Petrus Captiuus, conf.
Ego Bernardus, domni regis notarius per manum Petri de Lauro, compostellani archidiaconi regis cancellerii, scribere iussit et confirmat.

No hay comentarios:

Publicar un comentario